1. ANASAYFA
  2. SÜPER-MANEVRA-YETENEĞİ
SÜPER-MANEVRA-YETENEĞİ

SÜPER-MANEVRA-YETENEĞİ

Son senelerde hizmete giren veya geliştirilmekte olan avcı uçakların 5.Nesil olarak sınıflandırılması günümüzde standart oldu. 5. Nesil özellikleri “Süper manevra yeteneğini” içeriyor. Peki nedir “süper-manevra yeteneği”? İşte “Süper-manevra-yeteneği” kavramının anlamı.

Süper-manevra-yeteneğini avcı uçağının aerodinamik mekanizmaların kontrolü ile mümkün olmayan manevraları yapabilme yeteneği olarak kısaca tanımlayabiliriz. Tartışmaya girmeden evvel avcı uçağı tasarımında süper-manevra-yeteneği özelliklerinin tanımında ortak bir görüş olmadığını belirteyim. Süper-manevra-yetenekli bütün hava-araçların iki ana karakteristiğe sahip: perdövites kontrol ve kontrol yüzeylerinin kapasitesini üzerinde manevraları gerçekleştirebilmek.  Karakteristiklerin detaylı tartışmasına girmeden evvel Sukhoi şef test pilotu süper-manevra-yeteneği aşağıdaki sözlerle tanımlıyor (1)

“Geleneksel hava muharebeleri yüksek hızla başlar, eğer ilk atış hedefini bulmazsa – füzeden kaçış manevrasına girmesi ihtimali var – muharebe uzayacak. Manevradan sonra hava-aracın düşük hızda olacak, her iki hava-aracının bulundukları konumda birbirlerine atış etmeye müsait değil. Fakat süper-manevra-yeteneği hava-aracının 3 saniyede dönerek atış yapmasının mümkün kılıyor.”

Su-27 süper-manevra-yetenekli 4.nesil avcı uçağı

Aerodinamik manevra ’ya karşı süper-manevra-yeteneği

Geleneksel manevralarda kontrol yüzeylerinin (kanatçık, istikamet dümeni ve flap) hareketi üzerinden geçen hava akımın akış açısının değişmesi neticesinde hava-aracına etkileyen yatış, yunuslama ve sapma momentlerinde değişmeleri oluşturuyor. Manevralarda pilot kontrol yüzey acısının değiştirerek uçağı etkisi altında tutan kuvvetlerin dengeleyerek gereken irtifada tutabiliyor. Yatış, yunuslama ve akrobatik manevralar hızlı bir şekilde hava-aracı irtifasının değişmesine sebep oluyor. Gelenek manevranın kontrolünde hava-aracı tutunması için gereken hız ve yeterli derecede düşük hücum acısı korumak zorunluğunda, diğer bir ifade ile perdövites durumunu oluşturmamak gerekiyor.

Kritik hücum açısı ve perdövites: Aerodinamik koşul olan Perdövites kanat üzerindeki düzgün hava-akışı bozulması, akışın kanattan ayrılması, neticesinde kaldırma kuvvetinin azalması ve hava-aracın havada tutunamamasıdır. Perdövites hücum açısının kritik değeri geçmesi durumda gerçekleşir. Kritik değer 16o ve 20o aralığında değişmekte. (Görsel Airplane flying handbook ‘dan (ABD Havacılık otoritesi) adapte edilmiştir)

Süper-manevra-yetenekli hava-aracı kontrollü yan-kayma ve maksimum kaldırmanın üzerindeki hücum açılarını içeren taktik manevraları gerçekleştirebilir.  

Hava-aracının maksimum aerodinamik manevra yeteneğine eristiği hız köse hız olarak adlandırılıyor. Köse hızı üstündeki hızlarda gövde iskeletinde oluşan yüksek gerilimler ve kontrol yüzey üzerinde akışın türbülansın olması nedeni ile kontrol yüzeyleri maksimum etkide işlev yapamazlar.  Alçak hızdaki manevrada hava-aracının uygulanan kuvvet gövde-iskeletinin maksimum kapasitesini altında olup ve dönüşler maksimum birim zamanda oranında yapılamaz. Akrobatik manevra için köse hızında tutunmak gerekli.

Süper-manevra yetenekli hava-aracında pilot yüksek derecede manevrayı perdövites oluşturmadan ve irtifa kaybetmeden köse hızının altında tutunarak gerçekleştirir.   Tamamen aerodinamik tasarımla süper-manevra yeteneği oluşturmak mümkün değildir.

Pugachev Cobra manevrası süper-manevra yeteneğinin göstergesi normu olarak benimsenmiştir.

Yüksek manevra kabiliyetli oluşturan geleneksel aerodinamik tasarım süper-manevra-yeteneği için temel oluşturuyor.  Geniş kontrol yüzeyleri daha fazla kaldırma kuvveti üretmek için gerekli yöntemler. Kanatın önüne yerleştirilen ön-kanat (Canard kontrol) kontrol yüzeyini alanını büyüterek irtifa yüzeyi olarak işlev görür.  Tasarım iki farkı işlev için analiz edilir: kaldırma-canard ve kontrol canard.